Toekomstbestendige industrie eist actie

De industrie staat voor grote keuzes. Energieprijzen blijven grillig, grondstoffen worden schaarser, netcongestie remt investeringen, en klanten van bedrijven en de overheid stellen steeds hogere eisen aan duurzaamheid. Veel bedrijven weten dat ze moeten veranderen, ook om het verdien- en concurrentievermogen op peil te houden, maar worstelen met de vraag waar ze moeten beginnen. Juist daarom ontwikkelde KWA, in opdracht van RVO, de Masterclass Toekomstbestendige industrie.

Volgens Joop Bormans, accounthouder industrie bij RVO, voorziet de masterclass al jaren in een duidelijke behoefte. “Bedrijven willen graag verduurzamen, maar lopen tegen allerlei belemmeringen en kennishiaten aan. Waar begin ik? Hoe pak ik het aan? Waar moet ik naar kijken? De masterclass neemt deelnemers stap voor stap mee door dat proces.”

Dat die behoefte leeft, blijkt uit de belangstelling. In de afgelopen 5 jaar deden ongeveer 250 bedrijven mee aan eerdere edities van de masterclass, die ook door KWA is ontwikkeld en gegeven. “Dat laat zien dat bedrijven behoefte hebben aan praktische handvatten.”

Van energiebesparing naar toekomstbestendig ondernemen

Waar de aandacht voorheen vooral lag op energiebesparing en CO₂-reductie binnen scope 1 en 2, binnen de fabriekspoort, ziet RVO een duidelijke verschuiving. “De vraagstukken worden steeds breder en complexer”, vertelt Joop. “We kijken niet meer alleen naar efficiencymaatregelen. Ook circulariteit, grondstoffenschaarste, leveringszekerheid en de volledige waardeketen spelen een steeds grotere rol.”

Sander Peeters, adviseur bij RVO en specialist op het gebied van circulariteit, ziet dat bedrijven zoeken naar structuur in die complexiteit. “Veel organisaties waren op zoek naar de heilige graal, de ene oplossing die alles oplost. Maar die bestaat niet. Daarom is het belangrijk om systematisch naar je bedrijf te kijken en rationele keuzes te maken om ook over 10 jaar concurrerend en toekomstbestendig te zijn.”

Dat geldt niet alleen voor kleinere bedrijven. “Ook grote industriële bedrijven worstelen met dezelfde vragen”, zegt Sander. “Ze voelen allemaal dat er iets op hen afkomt. Klimaatdoelen, grondstofprijzen, energiekosten, Europese regelgeving. Maar hoe vertaal je dat naar keuzes voor je eigen organisatie?”

Verder kijken dan alleen eigen energiegebruik

Een van de grootste veranderingen is dat bedrijven steeds vaker verder kijken dan hun eigen energiegebruik en emissies. “De koplopers kijken niet alleen naar hun directe uitstoot”, zegt Sander. “Ze kijken ook naar grondstoffen, leveranciers en afnemers. Daar liggen vaak grote kansen.”

Hij noemt het voorbeeld van een steenfabriek die haar product opnieuw ontwierp. “Door stenen dunner en lichter te maken waren minder grondstoffen nodig en minder energie om ze te produceren. Tegelijkertijd verbeterde de isolatiewaarde van het product. Dan sla je meerdere vliegen in één klap.”

Volgens Joop komt die ontwikkeling niet alleen voort uit regelgeving. “Het wordt steeds vaker gevraagd door klanten. Duurzamer bouwen, circulaire producten, lagere CO₂-voetafdrukken, scope 1, 2 en 3 en andere emissies. Dat zit inmiddels in aanbestedingen en in producteisen. Het gaat dus niet alleen over techniek, maar ook over marktpositie, reputatie en de toekomst van je productportfolio.”

Wachten is risicovol

Bedrijven die afwachten lopen volgens de RVO-adviseurs steeds meer risico. “Je loopt achter op de feiten”, zegt Sander. “En dat zie je op allerlei manieren terug.” Hij noemt een gesprek met een groot petrochemisch bedrijf dat moeite had om nieuwe medewerkers te vinden. “De jongere generatie kijkt steeds vaker naar de maatschappelijke bijdrage van een bedrijf. Wil ik werken voor een fossiele dinoreus of voor een organisatie die zichtbaar werkt aan de toekomst? Zaken als imago, licence-to-operate and -produce en preferred supplier spelen echt mee.”

Maar personeel is slechts één aspect. Ook grondstoffenschaarste, veranderende klantvragen, hogere kosten en nieuwe wetgeving zorgen ervoor dat stilstand steeds minder een optie is. “Volgen is eigenlijk geen optie meer”, zegt Joop. “Je zult strategisch vooruit moeten denken. Hoe ziet je business er over 5 of 10 jaar uit? Hoe ga je om met veranderende grondstoffenstromen, energiebeschikbaarheid, regelgeving en marktvraag?”

Geen cursus, maar een verandertraject

Wat de door KWA ontwikkelde masterclass volgens de initiatiefnemers onderscheidt van veel andere bijeenkomsten, is de nadruk op de eigen praktijk van deelnemers. “Een technisch plan maken is vaak nog niet het moeilijkste”, zegt Joop. “De uitvoering is veel complexer. Je hebt draagvlak nodig, een goede businesscase, aansluiting bij de strategie van het bedrijf. Daarom werken deelnemers tijdens de masterclass onder begeleiding van KWA aan hun eigen casus.”

Steeds meer aandacht gaat daarbij uit naar verandermanagement. “Wie moet je meenemen in de organisatie? Waar zitten de voorstanders en waar zitten de tegenkrachten? Hoe zorg je dat een plan ook echt wordt uitgevoerd?”, legt hij uit. “Dat zijn vragen waar deelnemers actief mee aan de slag gaan.”

Deelnemers komen bovendien uit uiteenlopende functies: van plantmanagers en directieleden tot duurzaamheidsmanagers, inkopers en EHS-specialisten. “Verduurzaming is allang niet meer alleen een onderwerp voor de technische afdeling”, aldus Joop.

Leren van elkaar

Een belangrijk onderdeel van de masterclass is de uitwisseling tussen deelnemers. Sander: “We merkten dat bedrijven verrassend open zijn naar elkaar. Zelfs concurrenten delen ervaringen. We hebben bijvoorbeeld hele groepen bakkerijen gehad die elkaar hielpen met vraagstukken waar ze allemaal tegenaan liepen.” Juist die praktijkverhalen blijken vaak waardevol. Samen kom je verder.

“Het gaat niet alleen om het antwoord van een KWA-adviseur”, zegt Joop. “Juist de combinatie van deskundige begeleiding en praktijkervaring van andere bedrijven zorgt voor waardevolle inzichten. Iemand uit de recyclingsector vertelt iets waardoor een deelnemer uit de cementindustrie opeens anders naar zijn eigen probleem kijkt. Dáár ontstaat het echte leerproces.”

Nieuwe inzichten door anders te kijken

De adviseurs zien regelmatig dat deelnemers tijdens de masterclass tot heel andere oplossingen komen dan ze vooraf hadden verwacht. Sander noemt het voorbeeld van bedrijven die willen elektrificeren, maar vastlopen door netcongestie. “Veel organisaties denken nog vanuit hun bestaande proces. Ze willen een oude installatie één-op-één vervangen door een elektrische variant. Maar de vraag is eerst: heb je die energiebehoefte eigenlijk nog wel nodig?”

Door processen opnieuw te ontwerpen ontstaan vaak nieuwe mogelijkheden. “Als je eerst je energievraag verlaagt, wordt elektrificatie ineens veel haalbaarder”, zegt Sander. “Dat vraagt soms een andere manier van denken.”

Joop ziet hetzelfde bij bedrijven die verder durven kijken dan hun oorspronkelijke vraagstuk. Hij verwijst naar het voorbeeld van een bierbrouwerij, waar verduurzaming uiteindelijk leidde tot nieuwe productmogelijkheden, meer gebruik van regionale grondstoffen en verdere innovatie in het productieproces. “Vaak ontstaat er een sneeuwbaleffect”, zegt hij. “Je begint met één vraag, maar ontdekt onderweg allerlei nieuwe kansen die je vooraf niet had voorzien.”

Over 5 jaar terugkijken

Bedrijven die nu geen keuzes maken, lopen volgens Sander binnen 5 jaar een serieuze achterstand op: “Ik vraag me zelfs af of sommige bedrijven het dan nog redden. Voor het behoud van je verdien- en concurrentievermogen moet je blijven investeren.”

Ook Joop ziet verduurzaming steeds meer als een voorwaarde om toekomstbestendig te blijven. “De licence to operate wordt steeds belangrijker. Bedrijven moeten blijven innoveren en veranderen om concurrerend te blijven.”

Joops boodschap aan twijfelende bedrijven is daarom helder: “Stilstaan is geen optie meer. Er komt zoveel op bedrijven af dat je voortdurend in beweging moet blijven. Juist daarom is het belangrijk om nu na te denken over de toekomst van je organisatie en daar concreet mee aan de slag te gaan.”

Bekijk ook: